Wanda Bartelts-Smit is overleden. Een bericht dat me raakte toen ik het las, hoewel ik Wanda slechts één keer heb mogen ontmoeten. Dat was tijdens een interview over haar moeder, Jo Smit-Pieters (1896-1993), de allereerste vrouwelijke wethouder van Dordrecht. Ongeveer 96 jaar oud was Wanda toen ik haar sprak, en na al die jaren raakte ze nog steeds geëmotioneerd als ze over haar moeder vertelde.
Met name de periode kort na de Tweede Wereldoorlog was voor Wanda's moeder een zware tijd geweest. Een paar jaar vóór de Tweede Wereldoorlog was ze de eerste vrouwelijke wethouder van Dordrecht geworden. Die functie had ze na de Duitse inval in 1940 niet opgegeven. In eerste instantie wilde ze dat wel doen, want ze was fel anti-Duits. Onder grote druk van de burgemeester besloot ze om toch aan te blijven. Als zij weg zou gaan, dan zou er een pro-Duitse wethouder komen, zo redeneerde de burgemeester. Dan kon ze maar beter zelf aanblijven en proberen de ideeën van de fascistische bezetter zo veel mogelijk tegen te werken. Dat deed ze, tot ze het in het najaar van 1944 niet langer volhield. Toen pas stapte ze op.
Dat werd haar na de oorlog niet in dank afgenomen door haar partij, de SDAP, die net was overgegaan in de PvdA. Iedereen binnen de partij die voor de bezetter had gewerkt werd de laan uit gestuurd. En dus ook Jo. Er kwamen veel protesten uit de stad van mensen die gezien hadden hoe zij zich openlijk tegen de nazi’s had verzet, maar die mochten niet baten.
“Het heeft mijn moeder diep gekrenkt dat ze door haar eigen partij als een verrader werd behandeld. Ze werd er depressief door”, vertelde Wanda mij tijdens het interview. “Door de spanningen kreeg ze eczeem waar ze nog jaren last van had. Het was zwaar voor mij, om mijn moeder ongelukkig te zien in een tijd dat iedereen dolblij was dat de oorlog voorbij was.”
Strijdbaar en socialistisch
Via Wanda kreeg ik een bijzonder document in handen: de memoires die haar moeder op hoge leeftijd had geschreven. Daarin blikte ze terug op haar leven, ook op de periode voordat ze rond 1935 wethouder werd. Als Amsterdamse arbeidersdochter was ze opgevoed met een strijdbare, socialistische levensvisie. In haar jeugd had ze heel wat discriminatie te verstouwen gekregen. Haar vader, een actief lid van de SDAP (de voorloper van de Partij van de Arbeid), had haar geleerd hoe daarmee om te gaan. “Kom altijd voor jezelf op. Jij bent van niemand de mindere”, zei hij vaak tegen haar.
Jo moest direct na de lagere school gaan werken. Ze kon goed leren, maar haar ouders hadden niet het geld om haar een vervolgopleiding te laten doen. Als 12-jarige werd ze loopmeisje van een hoedenmaker, die haar zwaar onderbetaalde. Daarna werkte ze als dienstmeisje voor een rijke familie, waar de heer des huizes zich aan haar probeerde te vergrijpen. En weer later kwam ze terecht achter de lopende band in een fabriek, waar de werktijden plotseling werden verlengd zonder het loon te verhogen. Tegen al die misstanden kwam Jo in opstand, precies zoals haar vader haar dat geleerd had. Maar het resultaat was altijd dat de werkgever boos was en Jo op zoek kon naar ander werk.
Via de SDAP leerde ze haar man Johan Smit kennen en met hem verhuisde ze naar Dordrecht. Lokale SDAP’ers hadden snel in de gaten dat Jo een strijdbare vrouw was en dat konden ze goed gebruiken. Op hun verzoek trad ze toe tot de gemeenteraad. Een jaar later schopte ze het al tot wethouder. Dat gaf nogal wat reuring in het mannenwereldje van de Dordtse politiek, met name in conservatieve en confessionele kringen. Voortdurend moest ze zich verweren tegen neerbuigende of zelfs seksistische opmerkingen. Dat was moeilijk voor haar, maar ze was ertegen opgewassen. Gesteund door haar vrienden van de SDAP ontwikkelde ze zich tot een uitstekend bestuurder.
Wethouder Smit-Pieters legt de eerste steen voor de bouw van de vuilverbranding op de Staart. (bron Regionaal Archief Dordrecht)
Wanda (links) en haar moeder Jo in 1946. (foto privécollectie)
Ik zal Wanda altijd dankbaar blijven voor het openhartige gesprek over haar moeder, die ik uiteraard een plekje in mijn boek Dochters van Dordrecht heb gegeven. Hopelijk zal dat ertoe bijdragen dat onze eerste vrouwelijke wethouder, en haar dochter, nog lang in de herinnering van de Dordtenaren zullen voortleven.
Rust zacht, Wanda.
Meer lezen over het levensverhaal van Jo Smit-Pieters?
Websites:
© 2025 Website laten maken Zwolle
